Kultur

Visste du dette om Stavanger? Bli med disse to på byvandring!

Sprell levende jaguar i kjelleren? Apekatt i Ledaalsparken? Bordeller i «Subakanalen». Byas-journalist Fredrik Brimsø tok med seg løgnas-kollega og Stavanger-leksikonet Per Inge Torkelsen på byvandring.

Publisert:

  • Fredrik Brimsø

Løgne folk på løyen byvandring. FOTO: Collage (Carina Johansen/Fredrik Brimsø)

– Ska me mødas ved Kielland-statuå klokkå to?

– Nydas!

Kl. 13:56: – Eg e på Burger king!

– Typisk deg! Eg komme ner.

  • Følg Byas på Facebook!

Rega med leddgikt

– Ser du statuen bag meg? An ska se ud så ein båd på flukt, men far min pleide å sei det såg ud så ei rega med leddgikt. Sjøfartsmonumentet hette an egentlig. An har svømt rundt der siden 1968.

LES MER:

Dette visste du kanskje ikke om «Regå»

«Regå», anno 2020. FOTO: Fredrik Brimsø

«Superkjendisen» Barry Norse

– Bag regå, i horisonten, ser du Bjergsted. I 1965 gjekk Rogalands Avis ud med at ei internasjonale superstjerna sko komma og holda konsert i Kuppelhallen. Barry Norse, hetta han. Det sko ver ein store begivenhed. Han spelte någen sanger og så takkte an for seg. Det ingen visste, før någen dager ittepå, va at Barry Norse fantes ikkje – det va RA-journalist Engwall Pahr-Iversen så hadde kledd seg ud og dikta opp alt samen.

Da «superkjendisen» Barry Norse ankom Stavanger. FOTO: Faksimile Aftenbladet

Brusfabrikker og kler te de daue

– Visste du at for hundre år siå, i 1920, så va der ti brusfabrikker i området? Blant de va AS Hillevåg chemiske fabrikk.

– Ka va det, sa du?

– AS Hillevåg chemiske fabrik – med «ch». Der gjekk rykter om at han Tønnesen lagte brus i badekaret, men eg vett ikkje om det e sant. Og så va der flerne ligtøyforretninger óg.

LES MER:

10 steder vi savner i Stavanger

– De lagte kler te lig?

– Ja, og de hadde skikkeligt livlige navn. Se her. Stokka’s dreierie og ligkkistefabrik låg i Verksgadå 49.

– Me e fremdeles i 1920?

– Ja. Kanskje me ska nevna Stavanger Begravelsesbyraa og liktøiforretning óg.

Victoria Hotell i 1904. I første etasje var det sigarbutikk og melkebar. FOTO: Ukjent

Sykt med hoteller

– Du nevnte någe om at der va så mange hoteller før...

– Ja, i 1920...

Me holde oss i 1920?

– Fyll med, din ball.

Sorry!

– I 1920 va der 20 hoteller i Stavanger. Det einaste gjenverande e Victoria Hotell. Der va der kino óg på et tidspunkt.

LES MER:

Sjekk de rare tingene som er funnet på sjøbunnen i Vågen!

Levande jaguar, børst og tobakk

Her va der ein sprell levande jaguar i gamle dager, seies det. FOTO: Fredrik Brimsø

– Sa du der va flerne kinoer i Stavanger på et tidspunkt?

– Ja, i 1920 va der åtta private kinoar i Stavanger. Vett du kor den gamle veskebutikken Aanensen e?

– Ja, e det der der e suvenirbutikk nå?

– Yes. Der va der kino og tobakksfabrikk kor der va udsalg av øl og vin i tillegg. Og de averterte med at de hadde ein levande jaguar i kjellaren.

Bevis på tobakk-tiå e bare ein kamera-zoom unna. FOTO: Fredrik Brimsø

– Nisj?

– Josj. Det va sykt populert med kino i de dager, og det blei møje spetakkel på skolane. Folk va redde for at ongane konne ble kriminelle viss de såg for møje på film. Ska me gå og kikka på bedehuset?

Øm, okei...

Norges eldste bedehus

– Nå e me udfor det eldsta bedehuset i Norge. Nygatens forsamlingshus. Blei bygd i 1846 og e fremdeles i drift. Ska me gå inn?

Norges eldste. FOTO: Fredrik Brimsø

– Eh, får me lov?

– Ja, kom an!

– Hei, me vil bare kikka litt før me går på bordellet!

Anna Malena på kalosjene sprang

Me havne i Søragadå. I smauet ved siå av Japan Photo.

– Va det her der va bordell, sa du?

Tidligere bordell, eller «gledeshus» for de innvidde. FOTO: Fredrik Brimsø

– Ja, der inne. Stall i kjellaren, og så va der tri etasjer med... fornøyelser oppforbi. Alexander Kielland skreiv litt om det, at «På tirsdagene fikk vi lov av fruene til å kose oss.» Eg skreiv någe om det for ein del år siå, og då va der et familiemedlem av Kielland så sko banka meg.

Per Inge Torkelsen foran Kielland-statuen i Stavanger sentrum. FOTO: Fredrik Brimsø

Då statuen av Kielland blei avduka så va der tusenvis av folk på torjå, men kunstnaren nekta å møda opp, for an hadde ikkje fått betalt.

– Søragadå e jo nevnt i ei visa... Hu der Anna Malena...

– Ja, då e røvarhistorien at an Johan hadde vært på bordellet her borte og at kånå, hu Anna Malena kom springande itte an, steingalen. Søragadå blei kalt for Subakanalen. Der va så møje drikking her.

LES MER:

6 grunner til at Stavanger er en bedre by enn Bergen

James Bond på stadion

Det e ganske rått at Viking har spelt mod for eksempel Chelsea (2002) og Barcelona (1992) på Gamle Stadion på Eiganes. Vett du om någe aent stiligt så har skjedd der?

– James Bond va der.

James Bond-skuespiller Roger Moore vs NRKs Knut Bjørnsen. På Gamle Stadion. FOTO: Faksimile Aftenbladet

Ja, jøss.

– Jo, det e sant! Roger Moore kjørte kappløb på moped mod Knut Bjørnsen ein gang rundt midten av 60-talet.

LES MER:

Husker du disse Stavanger-uttrykkene?

By-originaler

– Kem va nå hu så solgte lodd nere i undergangen?

– Ada Grødaland, hett hu. Tante Ada. Espen Hana har ein sang om hu. Hu fekk inn ein del penger te Varmestuens venner. Hu satt neri der store deler av sytti-åtti-nitti-årå, meine eg. Va ganske løye. Der va gevinst på alle lodd. Eg vant ein gang ei konfekteska med någe sjokolade fra Østerrike. Det smakte pyton. Då de tetta igjen undergrunnen der hu hadde loddbuå så prøvde hu seg ei stund i Gamle Stavanger, men då trakk hu lide folk.

«Tante Ada» solgte lodd i undergangen - og var en mange visste hvem var.

– Mens me e i nærheden av Gamle Stavanger, han «Lenden»... Han så hadde ponni-kjerra...

– Det sista Lars Lende gjorde i livet va å stå udfor Kongsgaard med et skilt kor der stod «Sult i Afrika – Hjelp de!». Så datt an om. Han reiste blant aent te Island og kjupte ponnier så an hadde med seg hjem. Øve hundre stykk, meine eg. Han ga de te barnehjem og institusjoner. Han bygde ein kombinerte legeplass og dyrehage i Ledaalsparken óg. Der va påfuglar, geiter og abekatt, blant aent. Sykt nevenyttige type. Og veldig snille.

FOTO: Faksimile Aftenbladet

Sykt nevenyttige type. Og veldig snille.

Her er saa underligt...

– Me komme vel ikkje unna Sigbjørn Obstfelder når me fusst snakke om de litt originale...

Her bodde forfatter og dikter Sigbjørn Obstfelder. Rett ved Breiavannet. Han er kjent for å være den fremste representant for en tidlig modernistisk lyrikk i Norge. FOTO: Fredrik Brimsø

– Du vett kor huset ans va? Obstfelders plass. Den firkanten der. Då han va 20 år fekk han jobb med å undervisa hjemma hos ein familie så bodde ved ruinkjerkå på Sola. Han GJEKK, 14 kilometer, kver vei, kver dag. Det va ein fredag kor han hadde avslutta undervisningå ein halvtime før. Fruen i huset, hu Bennetter, spurte koffer an va ferige allerede. «De har ikkje hatt friminutt», sa Obstfelder. Då sa hu «Du må undervise til klokken femten!». Då slutta an.

Mariakjerkå

– Visste du at samtidigt så de bygde Domkjerkå, så bygde de Mariakjerkå? Og udfor der va der gabestokk. Ska visa deg.

LES MER:

Stavanger: Her ble heksene brent på bål for 400 år siden

– Her va gabestokken. Rett foran Mariakjerkå. FOTO: Fredrik Brimsø

– Ka skjedde itte de reiv an?

– Bygget blei brukt som fengsel ein periode. I kjellaren. Der va ein meter og sekstifem centimeter taghøyde. Mon tro om det e der udtrykket «Sidda inne» komme fra. Og så va det rådhus og tinghus ein periode. Han så eg nettopp fortalte deg om, Bennetter, fekk ta med seg klebersteinene så de hadde bygd kjerkå med og bygga Ruinkjerkå på Sola med.

LES MER:

Husker du disse Stavanger-uttrykkene? Volum to!

Kinesiske mynter

– Før me gjer oss, du har jo hatt någen bidrag te Stavanger-historien, du óg.

– Det blei litt oppstandelse med de der kinesiska myntane mine.

– Har hørt an før, men kom an.

– De holdt på med gravearbeid rett der så Torgterrassen e nå. Eg hadde fått någen gamle kinesiske mynter av far min så någen kamerater og meg heiv neri hålå. Arkeologane trodde jo at de hadde gjort gedigne oppdagelser, men så va det bare någen 15-åringer så gjorde rampestreger.

FOTO: Faksimile Aftenbladet

– Koss va det når far din ropte deg inn...?

– Eg stod i hagen og trikste med ein ball, så ropte far min «Du må kom’inn, Per, myntane dine e i Dagsrevyen!»

– Far din va jo ein gode pietist, koss tog han det?

– Han syns det va smikkløye. Då fekk an rett i at arkeologane va någen idioter.

Publisert:

  1. Stavanger
  2. historie

Torsdag går startskuddet for årets russefeiring: – Håper vi kan få rullet sammen hele gjengen

Russen har lenge vært tålmodig, og da nye retningslinjer kom forrige uke satte russen i Stavanger og Sandnes offisiell startdato til torsdag 7. mai. Russegruppene «Bomfunk» og «Golden Hour» krysser fingrene for at de snart også får rulle.

Publisert:

  • Lone Sætre

Relaterte artikler

  1. KULTUR
    17 ting du kanskje ikke visste om 17. mai
    3 MÅNEDER SIDEN
  2. KULTUR
    Husker du disse Stavanger-uttrykkene? Volum to!
    4 MÅNEDER SIDEN
  3. KULTUR
    Husker du disse Stavanger-uttrykkene?
    4 MÅNEDER SIDEN
  4. KULTUR
    Lasse fra Stavanger med i Farmen kjendis: – Jeg tror jo at jeg kan bli den ekstra hesten
    3 MÅNEDER SIDEN
  5. KULTUR
    – Vi kommer til å jobbe knallhardt for Mablis sin fremtid
    4 MÅNEDER SIDEN
  6. KULTUR
    15 kjekke ting som skjer i helga
    2 MÅNEDER SIDEN